یکی از غنایم جنگی ایرانی ها از متجاوزان پرتغالی در دوره سلطنت شاه عباس، لوله توپ جنگی است که سال هاست در کنار مقبره نادرشاه قرار گرفته و نگاه بازدیدکنندگان از این مجموعه فرهنگی و تاریخی را به خود جلب می کند. این توپ جنگی متعلق به فیلیپ دوم پادشاه اسپانیا و پرتغال است. شرح لشکر کشی امام قلی خان  به جزیره هرمز، فتح آن و اخراج پرتغالی ها در منابع تاریخی دوره صفویه انعکاس داشته است. 10 اردیبهشت مصادف است با «روز خلیج فارس» و بهانه ای شد تا ماجرای این توپ را در قلب تاریخ کشورمان، مرور کنیم:

ماجرای توپ و توپچی
لارنس لکهارت ایران شناس بریتانیایی جایی نوشته است: «ایرانیان از توپخانه واهمه داشتند و معتقد بودند که استفاده این سلاح علیه بشریت شرم آور است، از این رو غرورشان اجازه نمی داد از این سلاح بهره گیرند.[1]» توپ و توپچی از دوره صفوی به بعد در تشکیلات نظامی بیشترین کاربرد را داشته و همواره در ساختار قشون ایران از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است. پس از این که استفاده از سلاح های آتشین در جنگ ها رواج پیدا کرد، کاربرد توپ برای پشتیبانی از نیروها همواره مد نظر فرماندهان نظامی بود. جالب است بدانید، توپ های روزگار صفوی از مفرغ ریخته می شدند و لوله های آن ها بیخان و سرپُر بودند. باروت را از روزنه ای در ته توپ ریخته، گلولۀ فلزی یا سنگی را از سر لوله درون آن رها می کردند و با سمبه آن را در جای خود استوار می کردند. پس از آماده شدن، باروت را با فتیله ای آتش می زدند و گلوله با فشار گاز باروت از دهانۀ توپ بیرون آمده و به سوی هدف پرتاب می شد. روی لوله های توپ دستگیره و محور و مگسک و شکافی برای نشانه روی ساخته شده بود و دوری و نزدیکی پرتاب گلوله به بیش و کمی باروت و فشار آن بستگی داشت.
 توپ اژدها
از طرفی، گرفتن غنایم در نبردها یکی از راه های تقویت قشون و نیز آشنایی با دانش و فناوری نظامی حریفان بود. در نبرد با عثمانی ها غنایم زیادی از جنگ افزارهای آتشین به دست شاه عباس اول افتاد. در یک مورد برخوردار بیک، توپچی باشی حدود یکصد عدد توپ بزرگ و کوچک را ضبط کرد.[2] همچنین شاه عباس اول درجنگ با پرتغالی ها نیز غنایم بسیاری به دست آورد. پیترو دلاواله نوشته است: در نبرد با پرتغالی ها، صفویان 110 آتشبار توپ چدنی سبز رنگ به غنیمت گرفتند که بیشترشان توپ های کوچک صحرایی بود و آن ها را به تمام ایالات و ولایات منتقل کردند.[3] یا منجم یزدی با اشاره به فتح بحرین در دوره صفویه نوشته است: در جریان تسخیر بحرین نیز غِراره (نوعی از سلاح جنگی)، توپ و وسایل فرنگی غنیمت گرفته شد و برای ا... وردی خان فرستادند .به نظر می رسد برخی از این توپ ها از جمله سلاح هایی بودند که استادکاران صفوی توانایی ساخت آن ها را نداشته اند؛ مثلاً منجم یزدی به توپ های آهنی اشاره می کند که در جنگ بحرین به دست آمد و ایرانیان نمی توانستند آن ها را بسازند.[4] حتی گاهی توپ کاربرد هدیه داشته است. به طوری که فرنانوگومش سفیر پرتغال که در سال 921ق. از طرف آلبوکرک به حضور شاه اسماعیل رسید، در میان هدایایی که به شاه اسماعیل اهدا کرد، دو توپ جنگی و شش تفنگ و چهار منجنیق و تعدادی مهمات و وسایل مورد نیاز وجود داشت.[5] شاه صفی در زمان تدارک برای حمله به هند به مراد خان توپچی باشی دستور داد به مشهد برود و چند قبضه توپ قلعه کوب بسازد. مراد خان نیز در مدت کوتاهی پنج قبضه توپ بالمیز که هریک به وزن 10 و 12 من تبریز گلوله می انداختند تهیه کرد و هر کدام را نامی نهاد: توپ امام، توپ اصلان، توپ اژدها، توپ ببر بیان و توپ ایلدریم.[6] در همان ایام به خصوص عصر شاه سلیمان، توپ هایی که پس از رانده شدن پرتغالی ها توسط قوای متحد ایران و انگلستان(1622م.) در شهرهای هرمز،کنگ (کنگون)  و لار به جا مانده بود زینت بخش قصرها شد. تعداد اندکی از آن ها نیز برای مقاصد دفاعی در قلعه ها به کار رفتند. در آن زمان ده تا از این توپ ها در قلعه های نزدیک بندرعباس و به همین تعداد در قلعه هرمز موجود بود.[7] به روزگار شاه‌عباس بزرگ صفوی (1038-996 هجری قمری) سپاهیان ایران به فرماندهی امام قلی‌خان، فرمانفرمای فارس در جنگی سخت جزیره هرمز را که نزدیک یک قرن در چنگ پرتغالی‌ها بود، آزاد کردند و پرچم پرتغال را از فراز دژ معروف آلبوکرک پایین کشیدند.
توپی که از دل تاریخ آمد
مولف عالم آرای عباسی درباره فتح هرمز در زمان شاه عباس و تسلط ایرانی ها بر خلیج فارس نوشته است: از فتوحات (پیروزی‌هایی) که درین سنه (سال) مبارکه مطابق احدی و ثلثین و الف(۱۰۳۱ قمری) به نیروی اقبال قرین حال اولیاء دولت بیزوال گردید، فتح و تسخیر بلده هرموز است که به سعی امام قلی خان امیر الامرای فارس به وقوع پیوست القصه ‌امام قلی خان شجاعت شعار با جنود قاهره فارس (سربازان پیروزمندپارس) متوجه آن صوب (سوی) گشته خود در بندر گمبرو که الیوم به بندر عباسی موسوم است اقامت کردند و افواج قاهره (سپاهیان پیروزمند) از دریا با کشتی‌ها و سفاین عبور نموده داخل جزیره هرمز شدند بعد از دو ماه و چند روز امتداد ایام محاصره و جنگ و جدال به نیروی دولت و اقبال که همواره قرین حال این دودمان والاست، قلعه رفیع بنیان هرموز که در متانت و حصانت شهره جهان و از کارنامه‌های نادره فرنگیان است، مسخر اولیای دولت ابد پیوند گردید...[8] در این جنگ، غنایم بسیاری به دست آمد که از جمله آن ها 50 توپ بزرگ برنجی بود. توپ‌ها و دیگر غنایم را به بندرعباس و لار و شیراز و بغداد حمل کردند و تعدادی را هم در میدان نقش جهان اصفهان به نمایش گذاردند. توپی که اکنون در برابر آرامگاه نادر قرار دارد، یکی از همان توپ‌هاست که بنا بر نوشته ای در زمان سلطنت فیلیپ دوم پادشاه اسپانیا به سال 1591م./ 999 ق. ساخته شده است.
*منابع
[1] سپاه ایران در دوره صفویه. لارنس لکهارت. ترجمه یعقوب آژند. تهران: مولی. 1380. ص324 [2] عالم آرای عباسی. اسکندر بیک ترکمان. ج2. تهران: امیرکبیر.1350، ص705 [3] همان . ج2، ص 982 [4] تاریخ عباسی یا روزنامۀ ملا جلال. ملا جلال الدین محمد منجم یزدی. به کوشش سیف ا... وحیدنیا. تهران: وحید. 1363، ص332 [5] اسناد فارسی، عربی و ترکی در آرشیو ملی پرتغال درباره مسئله هرمز و خلیج فارس. جهانگیر قائم مقامی. تهران: ستاد بزرگ ارتشتاران. 1354، ص59 [6] قصص الخاقانی. ولی قلی بن داود قلی شاملو. تصحیح سید حسین سادات ناصری. تهران: سازمان چاپ و انتشارات. 1371، ص258 [7] سفرنامه کمپفر. ترجمه کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی. ‎۱۳۶۰،  ص 90 [8] عالم آرای عباسی، ص ۹۷۹