printlogo


یادداشت
سنجش آثار اقتصادی گردشگری
فرید جواهرزاده مدیر گروه مدیریت جهانگردی دانشگاه بینالود

یکی از حوزه های وسیع گردشگری، اقتصاد گردشگری است که  مفهومی فراگیر و گسترده  دارد و قلمروی آن همواره دستخوش تغییر و دگرگونی است. این حوزه میزان مسافرت ها، تبعات وآثار اقتصادی آن ها را اعم از مستقیم ، غیر مستقیم و القایی مورد سنجش واندازه گیری قرار می‌دهد و بر همین اساس است که اطلاعات و آمار ضمن ایفا کردن نقش اساسی در بهینه سازی الگوهای اقتصاد گردشگری در برآورد های کلی آن  محور ارجاعات و محاسبات محسوب می‌شود.از آن جا که  صنعت گردشگری علاوه بر جنبه های مختلف اقتصادی دارای ابعاد دیگری نیز است که به روابط جوامع بشری قبل و پس از سفر می پردازد؛ بنابراین می توان هنگام بررسی مفاهیم اقتصادی گردشگری به جنبه های جامعه شناختی، علوم اجتماعی و پیامدهای سیاسی و فرهنگی آن نیز اشاره کرد.مسلم است که  هر یک از مفاهیمی که گفته شد در برآوردهای اقتصادی این حوزه  نیز تأثیر شگرف و به‌سزایی می گذارند و به همین دلیل صاحب‌نظران و اهل فن، گردشگری را نوعی فعالیت اقتصادی پُردامنه می‌نامندکه شامل میلیون‌ها بنگاه اقتصادی فعال است که بخش اعظم آن را  بنگاه‌های  کوچک و خرد تشکیل می دهند. در این دایره، شرکت‌های هواپیمایی ، خطوط کشتیرانی، قطارهای مسافربری و گروه هتل های زنجیره ای را بنگاه‌های عرضه‌کننده جزء صنعت گردشگری نامیده و هزاران دفتر خدمات مسافرتی، هتل، متل و اقامتگاه‎های پراکنده در اقصی نقاط جهان را بخش جلودار  و صدرنشین این صنعت تلقی می کنند. اگر به‎طور کلی صنعت گردشگری را فعالیتی مبتنی بر انجام تفریح، زیارت، تجارت و... بدانیم در می یابیم که اقتصاد گردشگری علاوه بر بررسی زمینه های مستقیم این فرایند، به چگونگی ارائه و استفاده از تمامی خدمات و کالاهایی را که گردشگران از آن ها سود برده و حتی برای فراهم آوردن امکان سفر نیز مورد توجه قرار می دهند شامل می شود.بنابراین سهم اقتصاد گردشگری از این آوردگاه از هزاران میلیارد دلار نیز تجاوز می‌کند که خود  مؤید وگویای عظمت و اهمیت آن است.در این میان دولت ها نیز علاوه بر کسب درآمد از روش‌های مختلف به‌ویژه با وضع مالیات و عوارض‌، به‌طور معمول ظرفیت بالقوه درآمدهای حاصل از گردشگری را مدنظر قرار می دهند و اقتصاددانان نیز ضمن بررسی الگوهای اقتصادی و تحلیل فرایند هزینه- فایده، از آن به‌عنوان ابزاری برای پیش‌بینی آثار اقتصادی گردشگری در مناطق مختلف استفاده و براین اساس میزان تاثیرات گردشگری را بر اقتصاد کشور خود  ارزیابی می کنند و در این راه به کمک دولت‌ها می آیند.امروزه کشورهای توسعه یافته که اتکای اقتصادی آن‌ها بر گردشگری است، جهانگردی را همچون  نهادی در نظر می گیرند که میلیون‌ها بر هم کنش در آن صورت می گیرد، نهادی که ضمن برخورداری از دانش و اطلاعات انباشته شده، به یکی از مؤلفه های مهم تجارت بین المللی تبدیل شده است.در سال‌های اخیر و به مدد علم اقتصاد، چگونگی هزینه‌کرد پول های خرج شده بابت گردشگری در مقصد  مشخص می‌شود و به همین دلیل است که از جهانگرد به عنوان یک کالای صادراتی یاد می‌کنند و ‌همچنان که ارزهای حاصل از گردشگری در اقتصاد یک کشور به گردش در می آید، میزان اثرگذاری آن نیز افزایش می یابد و «ضریب تکاثر» درآمدی آن نیز محاسبه می‌شود. مثلا بخشی از آن از طریق مالیات از مشاغل مختلف کسر و به حساب درآمدی دولت واریز می‌ شود.بررسی ها نشان  می دهد که درآمد سرانه و میزان مسافرت‌های انجام شده در یک کشور و تمایل انجام سفر در بین مردم یک کشوربا میزان «محصول ناخالص ملی» همان کشور دارای همبستگی هستند، میزان این همبستگی کامل نیست اما از آن جا که میل به مسافرت تا اندازه زیادی پدیده فرهنگی و نه اقتصادی محسوب می شود، موقعیت و مکان یک کشور و میزان ثروت جامعه میزبان نیز به آن بستگی خواهد داشت.از آن جا که کشورهایی که معمولاً دارای بالاترین GNP (میزان درآمد ملی سرانه) هستند میل بالایی به مسافرت نیز دارند ، گردشگری در حکم  اقتصاد مولد بوده و در نتیجه شهروندان این کشورها علاوه بر انجام مسافرت های گوناگون، دارای بیشترین درآمدهای اقتصادی و بالاترین میزان امید به زندگی هستند. این مهم خود یکی از آثار غیرمستقیم گردشگری به حساب می آید که نمی توان به راحتی، به رقم مشخصی در خصوص درآمدهای حاصل از آن دست یافت.برهمین اساس الگویی برای سنجش آثار اقتصادی گردشگری همواره مورد توجه بوده است که این الگو بتواند با بررسی آثار مستقیم و غیر مستقیم گردشگری تحلیل جامعی بر درآمدهای آن داشته باشد.در عین حال تجزیه و تحلیل گردشگری تا اندازه زیادی به میزان اطمینان‌پذیری اعتبار اعداد و ارقام ارائه شده – به ویژه آمار - بستگی دارد و به طور کلی این تحلیل ها، چه از سوی بخش دولتی  چه خصوصی ارائه شود، در مجموع متغیرهایی خواهند بود که احتمال بروز خطا در آن‌ها وجود دارد.آمار و ارقام گردشگری معمولاً‌ به صورت تعداد ورود و خروج گردشگران و چگونگی اقامت  آن ها محاسبه می شود. به‌طور مشخص تعداد ورودی مسافران بین المللی و پذیرایی از آن ها به‌صورت جداگانه و منفک از تعداد ورود و خروج مسافران داخلی یک کشور‌(مسافرت های داخلی) در نظر گرفته می شود. در این راستا داده های اقتصادی قابل ملاحظه ای از سوی سازمان های متولی گردآوری می‌شوند که در اختیار این سازمان‌ها باقی می مانند و معمولاً نشر آن‌ها با سطوح دقت متفاوتی صورت می‌گیرد؛ به همین دلیل بسیاری از مطالعات اقتصادی کلان یا نتایج تحلیل های اقتصادی انجام شده از دقت کافی برخوردار نبوده و این چنین است که بخش قابل‌توجهی از ایرادات و انتقادات مطرح شده در حوزه اقتصاد گردشگری به مبانی آماری آن باز می‌گردد چراکه نتایج و تحلیل‌های آن ها بعضا مغایر باهم هستند.بر این اساس لازم است  ضمن بررسی چارچوب های  اقتصاد گردشگری؛ ‌با بررسی، تجزیه و تحلیل مفاهیم مرتبط با آن از جمله ضریب افزایش درآمد و ضریب افزایش اشتغال، به رهیافت مناسبی برای بازشناسی قابلیت های سنجش آثار گردشگری در زمینه های مختلف اقتصادی پی برد و شرایط اقتصادی کشورها در ایجاد تحرک و سرمایه گذاری در امرجهانگردی را مطالعه کرد.