یکی از برجسته‌ترین آثار تمدن انسان، از سپیده دم تاریخ تا کنون، قنات قصبه گناباد است که به عنوان عمیق ترین کاریز جهان شناخته می‌شود و می‌توان آن را شاهکاری بی نظیر از همه جهات توصیف کرد. این قنات حدود دو هزار و 500 سال پیش در حاشیه کویر و در دشت گناباد، حفر شده است. قنات قصبه در این منطقه که آب و به ویژه از نوع شیرین آن، کیمیاست، نقش حیات‎بخشی را ایفا می‌کند و آب شیرین حاشیه کوه های جنوبی دشت را از عمق 350 متری، با نیروی ثقل به زمین های حاصلخیز دشت گناباد، که آب سطحی ندارد و آب زیرزمینی آن لب‌شور است، منتقل می کند. این کاریز سه شاخه به طول 33هزار متر دارد.

در کندن این میراث بزرگ، انتخاب محل مادر چاه ها، مظهر و سه شاخه آن، شیب قنات، حفر چاه هایی به عمق 350 متر که 250 متر آن به شیوه سرکولی انجام شده و انتقال خاک های حفاری شده با کار همزمان 6 دستگاه چرخ چاه در عمق های مختلف یک چاه، جانمایی و در نهایت ساخت چند آسیاب آبی؛ نشان دهنده عالی ترین درجه ایمان و امید، اعتماد به نفس، اوج دقت و هنر، تکنیک، مدیریت و رهبری، نو آوری، سختکوشی، دلیری، از خود گذشتگی و اخلاق است. برای تجسم عظمت، دقت، ظرافت، سختی و خطرناک بودن کار، تصور کنید که در عمق 350متری زمین قرار دارید و در حالی که از درو دیوار آب می ریزد، فقط با یک کلنگ قرار است که از این نقطه، چاهی به عمق 250 متر بر خلاف جهت(یعنی از پایین به بالا) حفر کنید و شما نیز موفق به انجام این کار می‌شوید، آن هم بدون خطا و هرگونه کجی و راستی.

     سازندگان این قنات با علوم زمین شناسی، خاک شناسی، سنگ شناسی، آب شناسی، معماری، طراحی، ساختمان، هیدرولیک، مکانیک، بافندگی، فلزکاری و غیره آشنایی داشتند. همچنین در روند حفر قنات مباحثی چون استفاده عادلانه، منطقی و بهینه از آب و انرژی آبی، کار جمعی و تصمیم گیری بر مبنای خرد جمعی، بیمه مقنی ها و خانواده های آنها، نگهداری از قنات و آسیاب های آبی، حکمرانی و مدیریت موفق و مردمی آب، ایجاد بازار آب و تعیین قیمت تمام شده آن بر مبنای قانون عرضه و تقاضا، مورد توجه بود. به این‌ها، موضوعات مهم دیگری نظیر  مدیریت خشکسالی های طولانی و بسیار شدید و تعیین الگوی کشت و توسعه پایدار به بهترین نحو ممکن در طول دو هزار و 500 سال اخیر را نیز بیفزایید. از دل این اندیشه ها، گفتارها و رفتارهای نیک و ارزنده، فرهنگ انسانی پیشرفته و صلح جویانه کاریزی و هنر بزرگ سازگاری با محیط زیست، زاده و نهادینه شده است.   در کندن قنات قصبه گناباد، بر خلاف همه عجایب دیگر قدیم و جدید، انسان های آزاد و نه بردگان و اسیران، با ایمان و عشق و امید و آرزو و نه به زور شلاق و درفش و داغ و شمشیر با دل و جان کار کرده اند و چه بسیار که بی هیچ نشانی در دل زمین دفن شده اند. دسترنج آنها مقبره برای دفن مردگان یا باغ معلق و معبد نیست؛ بلکه تامین آب شیرین به عنوان مقدس ترین و ارزنده ترین هدیه خداوند به زندگی، آن هم در حاشیه کویر است تا از دل این اتفاق تمدن کاریزی پدید آید. 

     نیاکان ما قرن‌ها سرآمد مدیریت آب در جهان بوده اند. امروز ما فرزندان ناخلف و ناسپاس آنها، در دام توسعه ناپایدار فرو افتاده‌ایم که یکی از خسران‌های جدی آن، برداشت آب بیش از توان آبی دشت ها بوده است و به همین واسطه، فرزندان و نسل های آینده را به بلای مرگبار بحران آب دچار کرده ایم. برای مدیریت بحران آب، الگوی قنات قصبه گناباد و فرهنگ و تمدن کاریزی که در آن مالکیت و مدیریت مردمی آب حکمفرما بوده، کارآمد است و یکی از بهترین شیوه‌های مدیریت بحران آب است که قرن هاست به عنوان نسخه‌ای شفا بخش عمل می‌کند و به نظر می‌رسد این الگو باید در دستور کار تصمیم‌گیران و تصمیم‌سازان بگنجد.