جواد نوائیان رودسری - میان وقف و زیارت، همیشه تلازم و همراهی وجود داشته ‌است. در واقع یکی از برجسته‌ترین عرصه‌های حضور وقف در تاریخ ایران را می‌توان در نقش‌آفرینی این سنت حسنه، برای تسهیل و خدمت‌رسانی به امر زیارت دید. این موضوع، در مشهد که به دلیل قرار گرفتن حرم مطهر رضوی، طی قرن‌های گذشته، همواره میزبان خیل زائران بوده‌است، بیشتر به چشم می‌آید. بزرگان ساکن این شهر و نیز، افراد صاحب‌نفوذ و دست به خیری که در کسوت زائر وارد مشهد می‌شدند، با وقف اموال خود برای تأمین نیازهای رفاهی و روزمره زائران، مجموعه‌ای از وقف‌های زوّاری را پدید آوردند که هنوز هم بسیاری از آن‎ها پابرجاست و باعث تداوم خیرات و مبرّات برای واقفان می‌شود؛ وقف‌هایی که اسناد آن‎ها از دوره صفویه به این سو، باقی است، اما بی‌تردید، پیش از این عصر نیز، گستره‌ای وسیع از موقوفه‌های شهر مشهد و آستان‌قدس رضوی را در بر می‌گرفته است.

 

کهن‌ترین اسناد موجود

همان‌طور که اشاره شد، قدیمی‌ترین اسناد مربوط به وقف‌های زوّاری، مربوط به دوره صفویه‌ است. در این دوره، اولاً به دلیل رسمیت یافتن مذهب شیعه در ایران، ثانیاً به دلیل برقراری امنیت و تسهیل سفر به مشهد و ثالثاً به خاطر توجه ویژه فرمانروایان صفوی به شهر مشهد که بخشی از آن، به تقابل با حکومت عثمانی مربوط می‌شد و جای بررسی و بحث آن این‌جا نیست، تعداد موقوفه‌های آستان‌قدس رضوی و شهر مشهد، رو به افزایش گذاشت و به تدریج، حجم معتنابهی از اراضی و تأسیسات مسکونی و تجاری این شهر را در بر گرفت. در سال 940ق / 912ش، در دهه نخست حکومت شاه تهماسب یکم صفوی که آن را عصر تثبیت حاکمیت صفویه نیز، می‌دانند، شخصی به نام «سیدلطیف شاه‌حسینی» موقوفه‌ای را برای رسیدگی به امور زوّار فقیر و در راه‌مانده اختصاص داد که هم‎اکنون سند آن قدیمی‌ترین سند مربوط به وقف زوّاری در مرکز اسناد آستان‌قدس رضوی است. درباره سیدلطیف و فرجام او، اطلاعاتی در اختیار نداریم.

 

بانوان پای کار وقف‌های زیارت

دامنه موقوفه‌های زوّاری، در دوره شاه تهماسب یکم، گسترش چشمگیری داشت. این را می‌توان از اسناد برجا مانده، به خوبی فهمید. مسلماً تعداد این موقوفه‌ها، بسیار بیشتر از اسنادی بوده‌ که به دست ما رسیده‌است. حدود 10 سال بعد از سیدلطیف، امیر سیدجلال‌الدین محمد نیز، رقباتی را وقف زوّار حرم رضوی کرد؛ طبق وقف‎نامه او، زائران در راه مانده و فقیر می‌توانند از درآمد موقوفه بهره ببرند، مشروط بر آن‌که برای خیر دنیا و آخرت واقف دعا کنند. ابوالفتح علی الحسینی نیز، از واقفانی است که به حوزه وقف زوّاری توجه داشته و سند وقف او، مربوط به سال 957ق / 929ش، هنوز موجود است. گسترش این موقوفه‌ها در دوره فرمانروایان بعدی صفویه هم ادامه داشت و حتی در بین واقفان این عرصه، می‌توان به بانوان خیّر و نیک‌اندیش هم برخورد کرد؛ مثلاً «آغاخانم بنت ارشدی‌بیک ذوالقدر» که احتمالاً از وابستگان به اُمرای صفویِ قزلباش و طایفه ذوالقدر بود و در سال 997ق، یعنی دوره شاه عباس یکم، درآمد بخشی از املاک وقفی خود را به امور زائران و رسیدگی به احوالات آنان اختصاص داد.

 

یادی از 2 واقف برجسته

در میان چهره‌های واقف دوره صفوی، دو چهره معروف یعنی مهدی‌قلی‌بیگ، میرآخور شاه‌عباس و بانی حمام مشهور بازار فرش مشهد و همچنین، صفی‌قلی‌خان، بیگلربیگی مشهد در دوره شاه‌عباس دوم، نگاهی ویژه و اختصاصی به وقف‌ زوّاری داشته‌اند. مهدی‌قلی بیگ، مزرعه «جاغر» از بلوک تبادکان را در سال 1011ق، وقف طلاب و زوّار فقیر کرده و شرط نموده‌است تا زمانی که در مشهد شخص مستحقی وجود دارد، عواید موقوفه را در جای دیگری خرج نکنند. صفی‌قلی‌خان که مجموعه موقوفات او در محله چهارباغ مشهد و نیز، مزرعه گوجگی در بلوک تبادکان قرار دارد، نگاه  اختصاصی‌تر به وقف زوّاری داشته‌است. او بخشی از عواید موقوفه را وقف زوّاران نیازمند و در راه مانده کرده و در این بین، تأکید دارد که زوّار بحرینی و زائرانی که از عتبات به مشهد مقدس می‌آیند، نسبت به دیگر زوّار، در بهره‌مندی از عواید این موقوفه، حق تقدم دارند. وقف‎نامه صفی‌قلی‌خان در سال 1076ق تنظیم شده‌است. نمونه دیگر از چنین رویکردی در وقف زوّاری را می‌توان در موقوفه حاجی علی‌اکبر اصفهانی که اواخر دوره صفویه و در سال 1104ق تنظیم شده‌است، ملاحظه کرد. او مزارعی را در بلوکات میان‌ولایت، رادکان و شاندیز، برای مصارف زوّاری درنظر گرفت که یک سهم و نیم عواید به سادات زوّار نجف، کربلا و کاظمین و حدود سه سهم از آن، به زوّار عرب جبل‌عامل و بحرین اختصاص داده‌ شده‌است. دلیل این تخصیص را نمی‌دانیم، اما شاید این تصمیم به دلیل دوری این مناطق از مشهد و احساس نیاز ضروری به حمایت از زائران این مناطق، گرفته شده‌باشد. وقف‌های زوّاری معمولاً به تأمین نیازهای مالی مربوط به اقامت، غذا، هزینه سفر و درمان اختصاص داشته‌است.

 

اللَّهُمَّ إِلَیْکَ صَمَدْتُ مِنْ أَرْضِی وَ قَطَعْتُ الْبِلادِ رَجَاءَ رَحْمَتِکَ فَلا تُخَیِّبْنِی وَ لا تَرُدَّنِی بِغَیْرِ قَضَاءِ حَاجَتِی وَ ارْحَمْ تَقَلُّبِی عَلَى قَبْرِ ابْنِ أَخِی رَسُولِکَ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا مَوْلایَ أَتَیْتُکَ زَائِرا وَافِدا عَائِذا مِمَّا جَنَیْتُ عَلَى نَفْسِی وَ احْتَطَبْتُ عَلَى ظَهْرِی فَکُنْ لِی شَافِعا إِلَى اللَّهِ یَوْمَ فَقْرِی وَ فَاقَتِی فَلَکَ عِنْدَ اللَّهِ مَقَامٌ مَحْمُودٌ وَ أَنْتَ عِنْدَهُ وَجِیهٌ.

 

 

نوائیان -  در نیم‌قرن اخیر، موضوع تاریخ شفاهی به عنوان بخشی قابل مطالعه در علم تاریخ، مورد توجه قرار گرفته ‌است و مورخان علاقه‌مند در این زمینه به فعالیت پرداخته‌اند. هرچند خیلی‌ها هنوز هم حاضر نیستند این گونه روایت‌ها را به عنوان مستندات تاریخی قبول کنند، اما در ریشه‌دار بودن آن‌ها، کمتر کسی تردید می‌کند. حرم مطهر امام رضا(ع) در کنار تاریخ و مستندات هزار و ۲۰۰ ساله‌اش، روایت‌های غیرمستندی هم دارد که پسران از پدران شنیده‌اند و برای فرزندانشان نقل کرده‌اند؛ روایت‌هایی که شیرینی خاص خودشان و معتقدان خودشان را دارند. یکی از این روایت‌ها که البته نسل جدید به‌تدریج آن را به فراموشی سپرده، روایت قرار داشتن «مسجد پیرزن» در وسط صحن مسجد جامع گوهرشاد است. داستان تاریخی عجیبی که می‌خواهیم امروز درباره صحت و سقم آن صحبت کنیم و ببینیم آیا این روایت قدیمی می‌تواند درست باشد یا نه؟ اصلاً در پس این قصه عجیب، چه پیام و اندرزی نهفته است؟ با ما همراه باشید.

 

مروری بر اصل داستان

روایت‌های عامیانه چنین حکایت می‌کنند حوض وسط مسجد گوهرشاد، خانه پیرزنی بود که در زمان ساخت مسجد به هیچ وجه حاضر به فروش ملک خود نشد و در نهایت آن را وقف کرد تا به نام خودش، تبدیل به مسجد شود. ماجرا به زمان ساخت مسجد گوهرشاد در حدود سال ۸۲۱ق باز می‌گردد؛ زمانی که به دستور گوهرشاد خاتون، همسر شاهرخ تیموری و با نظارت قوام‌الدین شیرازی، معمار برجسته آن عصر، طرح مسجد گوهرشاد در جنوب بقعه مطهر ریخته و کار ساخت آن آغاز شد. قدیمی‌ها معتقد بودند به دلیل مخالفت آن پیرزن در واگذاری زمین خانه‌اش، حدود آن به صورت صفه‌ای برجسته در وسط مسجد درآمد تا از دیگر فضاهای آن، مستثنا شود. این‎که چنین روایتی از چه زمان در میان مردم مشهد شایع شده ‌است، دقیقاً معلوم نیست، اما می‌دانیم دست‌کم در دوره قاجار این داستان شهرت فراوانی داشت. با توجه به قراین تاریخی موجود و مستنداتی که از تغییرات مسجد و تعمیرات آن در طول تاریخ وجود دارد، می‌توان حدس زد این روایت پس از زلزله سال ۱۰۸۴ق در مشهد میان مردم شایع شده ‌باشد. پس از آن زلزله سخت، هنگام بازسازی مسجد گوهرشاد، در وسط آن و در محدوده حوضی که امروز وجود دارد، ستون‌هایی سنگی نصب شد که احتمالاً نشان‌دهنده محدوده حوض مسجد بود، اما به هر دلیل، چنین شهرت یافت که این ستون‌های سنگی که تا اواسط دهه ۱۳۲۰ش برپا بودند و تصاویر آن‌ها هم موجود است، محدوده خانه پیرزن و مسجد او را تعیین می‌کرد.

 

«مسجد پیرزن» در متون تاریخی

نویسندگان کتاب «مسجد و موقوفات گوهرشاد»، روایت شفاهی و عامیانه دیگری را در این باره نقل می‌کنند و می‌نویسند: «در سال ۱۰۸۴ق زلزله‌ای شدید در مشهد سبب وارد آمدن خسارت و خرابی به مسجد گوهرشاد می‌شود. زال‌بیک (ظاهراً شخصیتی ثروتمند در آن دوره) اقدام به تعمیر اساسی این بنا می‌کند و در کتیبه‌ای این واقعه را ثبت کرده است. وی پس از تعمیر و مرمت مسجد در وسط صحن ستون‌های سنگی ساخته و آن ها را  به نام خود، زال‌بیک یا پیرزال می نامد. بعدها به مرور زمان نام «زال» به «زن» تبدیل شد». اما در صحت این روایت هم نمی‌توان اطمینان داشت. راز این ستون‌ها در دهه ۱۳۲۰ش آشکار شد؛ احتشام کاویان در کتاب «شمس‌الشموس» می‌نویسد: «قبل‌تر در وسط مسجد گوهرشاد فضای مربعی سکو مانندی بود که دور خود درگاه‌هایی با میله و سرانداز مربع سنگی طویل داشت. با حصیر مفروش و به مسجد پیرزن مشهور بود تا این‎که متولی مسجد گوهرشاد تصمیم گرفت در محل مسجد پیرزن، حوض آبی بسازد. همین که شروع به خاک‌برداری شد، عده‌ای براساس قصه‌های افواهی جار و جنجال راه انداختند و مخالف ساختمان حوض بودند. ضمن خاک‌برداری، آثار حوض قدیمی از زیر خاک نمایان شد. مشخص شد بر اثر زلزله حوض شکسته و آثار آن زیر خاک باقی مانده است». اعتراض به ساخت حوض آن‌قدر بالا گرفت که برخی وضو گرفتن در آب حوض را فاقد مشروعیت می‌دانستند تا این‎که تعدادی از علمای حوزه علمیه مشهد در سال ۱۳۲۹ش با حضور در مسجد گوهرشاد، با آب حوض وسط آن وضو گرفتند و نشان دادند روایت عامیانه و بدون سندی که با نشانه‌های متقن تاریخی و میدانی رد می‌شود، نمی‌تواند مبنای دستورهای شرعی باشد.

 

آن چه باید از این گزارش آموخت

با این حال، راز مسجد پیرزن و ریشه تاریخی داستان آن، همچنان در پس پرده تردید باقی ماند و به تاریخ پیوست. با محو شدن آثاری که ذهن مردم را به چنین موضوعی هدایت می‌کرد، به‌تدریج مسجد پیرزن و روایت آن، از ذهن‌ها رخت بربست و فراموش شد. اما در این بین، نکته جذابی که می‌توان به آن اشاره کرد، محتوای عدالت‎خواهانه قصه است؛ این‎که حاکم حاضر نمی‌شود برای رسیدن به منظور خود، دل پیرزنی را بیازارد و با وجود آن‌همه خرج و مخارج، حق او را در مسجد حفظ می‌کند. درست یا نادرست، ماجرای مسجد پیرزن از آن داستان‌هایی است که می‌تواند پندی بزرگ برای همه نسل‌ها باشد، همان پندی که شیخ اجل، سعدی شیرازی هم در باب اول گلستان ضمن یک بیت شیوا به همه ما یادآوری می‌کند: «به هم بر مَکَن تا توانی دلی/ که آهی جهانی به هم برکَنَد.»

 

حرم دین 

دین را حرمیست در خراسان

دشوار تو را به محشر آسان

از معجزه‌های شرع احمد(ص)

از حجت‌های دین یزدان

همواره رهش مسیر حاجت

پیوسته درش مُشیر غفران

چون کعبه پُر آدمی ز هر جای

چون عرش پر از فرشته هزمان

هم فرّ فرشته کرده جلوه

هم روح وصی درو به جولان

از رفعت او حریم مشهد

از هیبت او شریف بنیان

از دور شده قرار زیرا

نزدیک بمانده دیده حیران

از حرمت زائران راهش

فردوس فدای هر بیابان

از خاتم انبیا در او تن

از سید اوصیا درو جان

سنایی غزنوی

 

***

 

ما را قبول کن ...

در گوشه‌ای ز صحن تو قلبم نشسته است

دل، طوقِ الفتی به ضریح تو بسته است

چون دشت‌های تشنه در این آستان قدس

در انتظار ابر عنایت نشسته است

چون ذره بر ضریح خود ای روح آفتاب!

ما را قبول کن که دل ما شکسته است

فوج کبوتران تو آموخت عشق را

پرواز نور در حرمت دسته دسته است

دریاب روح خستۀ ما را که مثل اشک

دیگر امید ما ز دو عالم گسسته است

می‌آید از تراکم عالم به این دیار

قلبی که از تزاحم اندوه خسته است

زنده‌یاد غلامرضا شکوهی

 

 یکی از شاگردان علامه طباطبایی نقل می‎کند که یک بار در ایام طلبگی به مشهد رفته بودم و در صحن‎های حرم مطهر امام رضا(ع) قدم می‎زدم و به بارگاه امام(ع) می‎نگریستم؛ اما داخل رواق‎ها و روضه نمی‎رفتم. ناگهان دست مهربانی بر شانه‎هایم قرار گرفت و با لحنی آرام فرمود:«حاج شیخ حسن! چرا وارد نمی‎شوی؟!» نگاه کردم و دیدم علامه طباطبایی است. عرض کردم: «خجالت می‎کشم با این آشفتگی روحی بر امام رضا علیه السلام وارد شوم. منِ آلوده کجا و حرم پاک ایشان کجا؟!» علامه تبسمی فرمود و به من گفت: «طبیب برای چه مطب باز می‎کند؟! برای این که بیماران به وی مراجعه کنند و با نسخه او تندرستی خود را بیابند. این جا هم دارالشفای 

آل محمد علیهم السلام  است. داخل شو که امام رضا علیه‎السلام طبیب الأطباء است.» فرزند ایشان نقل می‎کردند: «در سال آخر حیاتشان به دلیل کسالتی که داشتند و بنا به تأکید و توصیه پزشکِ مخصوص، نمی‎خواستیم که ایشان بنا بر رسم هرساله‌ای که داشتند، به مشهد مقدس مشرف شوند. ولی علامه اصرار داشتند و رفتند. پس از مراجعت از مشهد، به ایشان گفتم: بالاخره به مشهد رفتید! فرمود: «پسرم جز مشهد کجاست که آدم بتواند دردهایش را بگوید و درمانش را بگیرد؟»