
بررسی کارنامه 10 ساله استان در اجرای طرح های آبیاری تحت فشار
تعداد بازدید : 18
اجرای فله ای پروژه آبی تحت فشار!

مسعود حمیدی/ کارنامه یک دهه گذشته جهاد کشاورزی استان در اجرای آبیاری تحت فشار نشاندهنده افت و خیزهای فراوانی است، اجرای 189 هزار هکتار از مجموع 735 هزار اراضی آبی تایید کننده این موضوع است هر چند جهاد کشاورزی مدعی است اجرای آبیاری نوین تنها در نیمی از این اراضی امکانپذیر است.
به گزارش خراسان رضوی، بخش کشاورزی بزرگترین و مهمترین مصرفکننده آب به شمار میرود و البته بیشترین میزان اتلاف منابع آب به دلیل استفاده نکردن از فناوریهای پیشرفته آبیاری و عواملی مانند رعایت نکردن الگوی کشت صحیح در مناطق مختلف، در این بخش به هدر میرود. خراسان رضوی یکی از قطبهای اصلی تولیدات کشاورزی کشور است. این بخش عمدهترین و شاید تنها منبع تأمین معیشت افزون بر نیمی از جمعیت یکمیلیون و ۷۰۰ هزار نفری روستایی استان است.
بر اساس دادههای آماری، ۳۶۳ هزار بهرهبردار در بخش کشاورزی این استان فعالیت دارند و تولید سالانه انواع محصولات باغی، زراعی و دامی خراسان رضوی 8 میلیون تن است. همچنین سالانه یکمیلیون و ۲۰۰ هزار هکتار زمین در این استان زیر کشت ۸۳ نوع محصول میرود. سالنامه آماری جهاد کشاورزی بیانگر آن است که ۹۰۰ هزار هکتار از این سطح مربوط به زراعت و ۳۰۰ هزار هکتار آن باغ است. از سویی بخش کشاورزی ۲۸ درصد اشتغال و ۳۰ درصد صادرات غیرنفتی استان ۶ میلیون و ۸۷۰ هزار نفری خراسان رضوی را به خود اختصاص داده است. این مقدمه نشاندهنده اهمیت بخش کشاورزی در اقتصاد و معیشت مردم استان است. اما آن چه امروز بدون تعارف این بخش را تهدید میکند مصارف بالا و هدر رفت آب در کشاورزی استان است. طبق مطالعات صورت گرفته سرانه آب تجدید شونده در کره زمین از سال 1990 تا 2025 کشور ایران در مرکز بحران وضعیت خشکسالی و کمآبی قرار دارد.
در چنینی وضعیتی از ۳۷ دشت خراسان رضوی، ۳۴ دشت در وضعیت ممنوعه و بحرانی قرار دارند، این استان با کسری مخازن 1.2 میلیارد مکعبی منابع زیرزمینی مواجه است که بالاترین کسری را در کل کشور دارد. بر اساس آخرین آمار، الگوی مصرف آب در خراسان رضوی ۸۴.۴ درصد در بخش کشاورزی، ۱۰ درصد در بخش شرب و بهداشت، ۱.۴ درصد در بخش صنعت و ۳.۸ درصد در بخش خدمات است، از این منابع آب ۶۲ درصد مربوط به چاهها، ۱۹ درصد مربوط به قناتها و ۱۸ درصد مربوط به چشمههاست.بنا بر اذعان کارشناسان، از جمله مهمترین مشکلات خراسان رضوی، آبوهوای خشک، ناهمخوانی توسعه استان با ظرفیتهای زیست محیطی و آبی، بیشتر بودن حجم برداشت آب نسبت به منابع تجدید پذیر آن، بد مصرف کردن و اسراف در مصرف منابع آب است. ازآن جا که ۸۵ درصد از منابع آب در بخش کشاورزی مصرف میشود، تعادل بخشی در مصرف این بخش از طریق افزایش بهرهوری آب کشاورزی ضروری است، اطلاعات مربوط به سند سازگاری آب در استان که آخرین آمار آن مربوط به سالهای ۹۸ و ۹۹ است، نشان میدهد ۳۶۹ میلیون مترمکعب صرفهجویی در منابع آب زیرزمینی انجام شده است هرچند درباره این آمار اختلافنظر جدی بین کارشناسان وجود دارد. علاوه بر این، بد مصرف کردن و اسراف، روند فزاینده مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک به مشهد، نبود توجیه اقتصادی برای مدیریت رفتار مصرفکنندگان و ضعف انگیزه سرمایهگذاران در این حوزه از دیگر مشکلاتی هستند که وضعیت منابع را به بحران دچار کرده است. اما دشتهای بحرانزده استان که از دهه 40 ممنوعه شدهاند هنوز با برداشتهای بیرویه مواجه هستند گامهایی در راستای مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی برداشته شد اما هنوز با وضعیت مطلوب فاصله زیادی وجود دارد. یکی از روشهای کاهش مصارف و بهینه کردن الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی استفاده از روشهای نوین آبیاری است. طرح توسعه سیستمهای نوین آبیاری با عنوان آبیاری تحتفشار از سال 69 در کشور آغاز شد. در سال 75 بهصورت همزمان افتتاح پروژهها در استان خراسان رضوی انجام شد. آبیاری تحت فشار به دو شیوه بارانی و قطره ای اجرا می شود و مزیت های زیادی دارد از جمله بازدهی آبیاری بالا به میزان 70 درصد در روش بارانی و به میزان 90 درصد در روش قطره ای، بهبود مدیریت مزرعه و افزایش کیفیت و عملکرد محصول، تشکیل نشدن رواناب سطحی و جلوگیری از فرسایش خاک، امکان آبیاری در اراضی شیبدار و ناهموار بدون انجام عملیات تسطیح، افزایش محصول در واحد سطح در مقایسه با آبیاری سنتی و چندین مزیت دیگر است.
تا سال 90 تنها 11 درصد آبیاری تحت فشار
بحران خشکسالی و افت منابع آبی استان در دهه 90 توجه کارشناسان و مدیران استانی را بیشازپیش به مدیریت مصارف آب در بخش کشاورزی جلب کرد اما آیا آن چنان که باید توسعه آبیاریهای نوین در بخش کشاورزی انجام شده است؟ برای قضاوت باید به اسناد آماری مراجعه کرد. بر اساس آماری که سازمان جهاد کشاورزی استان در اختیار ما قرار داده است تا پیش از سال 1390 درمجموع 85 هزار و 829 هکتار از کل 735 هزار هکتار اراضی آبی استان تحت آبیاری تحت فشار قرار گرفتهاند.در سال 1390 بیش از 14 هزار و 113 هکتار دیگر از اراضی کشاورزی استان با اعتباری معادل 720 میلیارد تومان تحت پوشش شبکه آبیاری نوین قرار گرفت و در سال 91 این عدد به 8447 هکتار کاهش یافت و در سالهای بعدی تا سال 97 وسعت اراضی که تحت پروژههای آبیاری تحتفشار قرار گرفتهاند روند نزولی داشتهاند و هیچگاه به بیش از 10 هزار هکتار در سال نرسیدند.
یک دهه 103 هکتار
از سال 97 تا سال 99 با تشدید بحران آب در استان نگاه به توسعه کشتهای نوین و آبیاریهای تحتفشار در استان مطلوبتر شد. بااینحال بر اساس آمار جهاد کشاورزی استان در طول یک دهه اخیر حدود 103 هزار هکتار پروژه آبیاری تحتفشار در استان اجرایی شده است یعنی سالانه حدود 10 هزار هکتار و کل اعتباری که در طول این مدت برای اجرای این پروژهها هزینه شده حدود 627 میلیارد تومان بوده است یعنی سالانه حدود 60 میلیارد تومان که این رقم با توجه به خسارتهایی بالای ناشی از بحران خشکسالی و تأثیراتی ناشی از کاهش مصارف آبی در بخش کشاورزی بسیار ناچیز است.
مدیر آبوخاک و امور فنی مهندسی جهاد کشاورزی استان بهعنوان متولی این حوزه در گفت وگو با خراسان رضوی در این باره اظهار می کند: از ابتدای اجرای طرح تاکنون بیش از 186 هزار هکتار از 735 هزار هکتار اراضی کشاورزی آبی استان به روشهای نوین آبیاری مجهز شدهاند.
چرا سطح اجرا شده پایین است؟
وی درباره پایین بودن میزان اراضی تحت پوشش آبیاری تحتفشار در استان میگوید: طی چند سال اخیر به دلیل کاهش سهم آب بخش کشاورزی استان سطح توسعه این روشها در استان کمتر از 450 هزار هکتار است که از این سطح هم به دلیل وضعیت اسناد اراضی، مالکیت و همچنین کیفیت آب در برخی مناطق، امکان اجرای طرح آبیاریهای نوین تنها در سطح 350 هزار هکتار از اراضی آبی استان امکانپذیر است. با این حساب باید تلاش کنیم 160 هزار هکتار اراضی باقیمانده را که امکان اجرای طرح دارند تحت پوشش آبیاری نوین قرار دهیم.
جعفر جوادی میافزاید: از ابتدای امسال تاکنون بیش از 5 هزار و 694 هکتار از اراضی استان به روشهای نوین آبیاری و تحت فشار مجهز شده اند که از این حیث در رتبه نخست کشور قرار داریم. همچنین پروژههای آبیاری نوین هم اکنون در بیش از 9 هزار هکتار دیگر از اراضی کشاورزی استان در حال اجراست.وی درباره تخصیص اعتبارات برای اجرای طرح آبیاریهای نوین در استان میگوید: سهم استان از اعتبارات این بخش 10 درصد است که بهصورت مرحلهای تخصیص می یابد. طی امسال با حمایتهای دولت به ازای هر هکتار آبیاری موضعی 40 میلیون تومان و برای آبیاری به شیوه بارانی 30 میلیون و برای اجرای آبیاری کمفشار 15 میلیون تومان به صورت بلاعوض به کشاورزان استان پرداخت شده است. درمجموع در 10 ماه امسال بیش از 21 میلیارد تومان اعتبار به استان تخصیص یافته است.